Binnen veel gemeenten groeit het besef dat leerlingenvervoer meer moet zijn dan alleen het organiseren van taxi’s. Het raakt aan zelfredzaamheid, ouderbetrokkenheid, inclusie en de ontwikkeling van kinderen. Tegelijk staat het vervoer zoals we het al jaren organiseren dagelijks onder druk.

Bij Forseti geloven we dat het anders kan. Niet door simpelweg te bezuinigen, maar samenredzaam te werk te gaan. Door leerlingenvervoer opnieuw te ontwerpen als een gezamenlijke verantwoordelijkheid van gemeente, ouders, scholen en netwerk. Een aanpak waarin ondersteuning centraal staat in plaats van alleen de voorziening.

In en met de gemeente Oude IJsselstreek hebben we in 2024 en 2025 laten zien hoe zo’n beweging eruit kan zien. In dit artikel schetsen we hoe dat ging en hoe je nog een paar stappen verder kunt komen.

Van administratieve regeling naar maatschappelijke opgave

De gemeente Oude IJsselstreek heeft het sinds vorig jaar niet meer over leerlingenvervoer, maar over vervoer naar school. Andere woorden die staan voor een andere manier van kijken. En die stap voor stap ook verschuiven naar een andere manier van doen, waarin samenredzaamheid voorop staat.

De gemeente moest daarin van heel ver komen. De uitgangspositie in 2024 was typisch  voor veel kleinere gemeenten:

• een sterk administratief proces;
• jaren van wisselingen in uitvoering;
• een actuele VNG-verordening als basis;
• de systemen waren (na veel hard werk) op orde;
• maar ook: veel onnodig taxivervoer;
• en het gevoel dat “dit anders moet kunnen”.

De gemeente koos er bewust voor om niet alleen naar kostenbeheersing te kijken, maar naar de bredere maatschappelijke bedoeling achter het vervoer naar school. Dat betekende een fundamentele vraag:

Verstrekken we ‘leerlingenvervoer’ vanwege een beperking van de leerling, of ondersteunen we gezinnen bij het organiseren van vervoer naar school?

Dat verschil lijkt klein, maar verandert de hele benadering.

Samenredzaamheid als uitgangspunt

De kern van de aanpak in Oude IJsselstreek is samenredzaamheid. Niet vanuit dwang of afschuiven van verantwoordelijkheid, maar vanuit het uitgangspunt dat veel gezinnen met passende ondersteuning meer zelf kunnen organiseren dan voorheen werd aangenomen. Die aanpak past uitstekend bij de vooruitstrevende visie op het sociaal domein die Oude IJsselstreek in 2020 vaststelde.

Daarbij hoort een andere toon richting ouders: actief hulp bieden op de kwetsbaarste momenten, het gesprek voeren in plaats van formulieren opvragen en eerst zoeken naar mogelijkheden voordat een taxi de standaardoplossing wordt. De gemeente onderzocht daarbij verschillende denkrichtingen, zoals het laten rijden van taxi’s vanaf centrale opstapplaatsen, het hanteren van normen voor zelf brengen, een financiële prikkel voor ouders die willen carpoolen, ondersteuning richting zelfstandig reizen en maatwerk per gezin.

Niet alles werd direct ingevoerd. Juist het zorgvuldig verkennen en samen ontwikkelen stond centraal.

De rol van ouders, scholen en gemeente

Wat opvalt in Oude IJsselstreek is dat de verandering niet alleen juridisch of financieel werd ingestoken. Er werd nadrukkelijk gekozen voor een participatieve aanpak. Daarbij vielen plannen af waar ouders van in de stress raakten (opstapplaatsen, carpoolen, één dag per week brengen).

De geleidelijke aanpak was belangrijk. Samenredzaam vervoer naar school vraagt een cultuurverandering in uitvoering én bestuur. En ouders die al taxivervoer krijgen, voelen veel meer weerstand bij eigen kracht dan ouders die voor het eerst een aanvraag doen. 

Zo kwam de focus te liggen op het aanvraagproces en nieuwe criteria. En daarin was de ontdekking: als je het voor scholen en ouders makkelijker maakt, kun je als gemeente veel beter en vooral eerder de regie pakken op welk gesprek je gaat voeren.

Niet alleen beleid, maar ook praktische instrumenten

Een sterke verandering vraagt ook om praktische ondersteuning. Oude IJsselstreek ontwikkelde daarom onder andere:

• een verordening sociaal domein;
• een besluit sociaal domein voor financiële kaders;
• werkafspraken voor uitvoering;
• vragenlijsten voor toegang en keukentafelgesprekken;
• meerjarige beschikkingen;
• communicatie richting ouders;
• en ondersteuningsplannen per situatie.

Dat lijkt misschien technisch, maar juist dit soort instrumenten maakt de beweging uitvoerbaar. Zonder duidelijke werkprocessen blijft samenredzaamheid al snel een abstract beleidsbegrip.

Het echte werk: gesprekken met gezinnen

De meest waardevolle inzichten ontstonden in de praktijk, vooral in gesprekken met gezinnen van leerlingen van 15 jaar en ouder. Juist daar liggen vaak kansen om te oefenen met zelfstandig reizen, stages te benutten als aanleiding om met het openbaar vervoer te reizen en leerlingen voor te bereiden op vervolgonderwijs of participatie. Daarnaast investeerde de gemeente in een klankbordgroep, kennismakingen met scholen en het opbouwen van relaties met onderwijsprofessionals. Dat relationele werk is cruciaal. Samenredzaamheid ontstaat niet vanuit formulieren, maar vanuit vertrouwen en samenwerking.

Wat werkt in de aanpak van Oude IJsselstreek

Bij Forseti zien we in deze aanpak een aantal sterke principes terug die ook voor andere gemeenten relevant zijn.

1. Niet beginnen bij de taxi, maar bij het kind

De vraag is niet: “op welk vervoer heeft iemand recht?”, maar: “Wat heeft dit gezin nodig zodat het kind gewoon naar school kan gaan?”

2. De aanvraag actief ophalen

Samenredzaamheid werkt alleen wanneer ouders ervaren dat de gemeente naast hen staat. Als de consulent al in beeld komt zodra duidelijk is dat een leerling over moet naar een speciale school, krijgt zij de rol van meedenker en ondersteuner in plaats van potentiële afwijzer.

3. Verandering vraagt bestuurlijke rust

De participatie had achteraf gezien veel meer mogen draaien om open vragen, in plaats van het ophalen van reacties op concrete voornemens. Gelukkig was er ruimte in het proces om bij te sturen en de zorgen van ouders weg te nemen, onder andere met een meerjarige beschikking.

4. Uitgewerkte processen zijn cruciaal

Een verordening met de juiste uitgangspunten is onmisbaar. Maar werkafspraken, gesprekken, functieprofielen en communicatie bepalen uiteindelijk het succes. Anders blijft de uitvoering nodeloos lang wachten tot de aanvraag binnenkomt en daarna worstelen met de vraag “Toekennen of afwijzen?”

Waarom leerlingenvervoer geen vervoersvraagstuk is, maar een ontwikkelvraagstuk

Misschien wel het meest interessante aan de aanpak in Oude IJsselstreek zijn de onderdelen die we niet meer konden initiëren omdat onze detachering afliep. Zoals structurele afspraken met intern begeleiders, het laten opstarten van de aanvraag door scholen (met toestemming van ouders), enquêtes onder leerlingen en afspraken met scholen en ouders over een soepele check op inschrijving. Dit laat zien dat samenredzaam leerlingenvervoer geen eindpunt is, maar een ontwikkelrichting.

Toekomstbestendig leerlingenvervoer vraagt om een andere aanpak

Veel gemeenten zoeken momenteel naar manieren om leerlingenvervoer toekomstbestendig te maken. De reflex is vaak:

• goedkoper willen aanbesteden;
• eigen bijdragen verhogen; 
• strenger beoordelen; 
• of vervoer versoberen.

Maar duurzame verandering ontstaat meestal ergens anders:

• in de relatie met ouders;
• in vroegtijdige ondersteuning;
• in scholen én ouders administratief ontzorgen;
• en in het versterken van zelfstandigheid waar dat kan.

De ervaring van Oude IJsselstreek laat zien dat gemeenten daarin daadwerkelijk andere keuzes kunnen maken. En misschien is dat wel de belangrijkste les: leerlingenvervoer hoeft niet alleen een vervoersvraagstuk te zijn, het kan dus ook een ontwikkelvraagstuk zijn.

Leerlingenvervoer als ontwikkelvraagstuk

Heb jij ideeën over een andere aanpak voor het vervoer naar school, maar te weinig tijd om zelf een proces in gang te zetten zoals in de gemeente Oude IJsselstreek? Dan kunnen we je op weg helpen met een verkenning. We brengen in beeld welke richting jullie op willen, wat daarvoor nodig is en hoe tijd en middelen daarvoor kunnen worden georganiseerd. Adviseur Wytze Schouten wil deze aanpak graag delen en andere gemeenten helpen om dezelfde transitie te maken en verder te verfijnen. Neem hiervoor dan gerust contact op met Wytze via w.schouten@forseti.nl.